Kasbah to dawna dzielnica królewska Marrakeszu, zbudowana wokół grobów dynastii Saadytów i zrujnowanej skorupy Pałacu El Badi, z Pałacem Bahia krótki spacer na północ. Mellah, bezpośrednio na wschodzie, była historyczną dzielnicą żydowską miasta przez mniej więcej cztery wieki, aż większość jej żydowskiej ludności wyemigrowała w połowie XX wieku; dziś znana jest głównie z targu przypraw i suszonych towarów wokół Place des Ferblantiers oraz z garstki zachowanych synagog.
Razem tworzą najbardziej nasyconą historycznie połowę dnia w Marrakeszu: trzy główne zabytki i działający targ w piętnastominutowym spacerze od siebie, wszystkie na południe od Jemaa el-Fna i osiągalne przez Bab Agnaou, jedną z najbardziej misternie rzeźbionych bram medyny. To najbliższe temu miastu do konwencjonalnej „trasy zwiedzania starego miasta”, i wbrew wielu innym rzeczom w Marrakeszu nagradza pojawienie się dokładnie o godzinie otwarcia.
| Gdzie | Południowa medyna, przez Bab Agnaou |
| Koszt | Groby Saadytów 70 MAD (6,50 €), Pałac El Badi 70 MAD (6,50 €), Pałac Bahia 100 MAD (9,50 €) |
| Ile czasu potrzeba | Pół dnia na wszystkie trzy miejsca plus targ w Mellah |
| Dojazd | 15-minutowy spacer z Jemaa el-Fna przez Bab Agnaou; taksówki zatrzymują się przy bramie |
| Najlepsza pora | Otwarcie o 9:00, przed grupami wycieczkowymi i południowym upałem |
Bab Agnaou, sama brama
Bab Agnaou to formalne południowe wejście do Kasbah, zbudowane za Almohadów pod koniec XII wieku i kilkakrotnie odbudowywane od tamtej pory, i zasługuje na prawdziwe zatrzymanie się, a nie tylko przejście.
Podkowiasty łuk bramy otoczony jest pasmami kufickiej i kwiatowej rzeźby wyciętej bezpośrednio w piaskowcu, niezwykle powściągliwej jak na standardy Almohadów, i jest jedną z niewielu monumentalnych bram w medynie wciąż funkcjonujących jako działające wejście dla pieszych, a nie czysto dekoracyjną relikwią, w codziennym użyciu przez dokładnie tę samą mieszankę mieszkańców, wózków dostawczych i odwiedzających, co zawsze. Taksówki regularnie używają jej jako punktu wysadzania właśnie dlatego, że jest tak pewnym punktem orientacyjnym, co czyni ją sensownym miejscem spotkania, jeśli twoja grupa rozdziela się, by zwiedzać w różnym tempie.
Jeśli przybywasz z placu, sam spacer jest częścią doświadczenia. Zostawiasz za sobą hałas Jemaa el-Fna, a uliczki stopniowo się zwężają, cichną i nabierają mieszkalnego charakteru, tak że gdy brama pojawia się w zasięgu wzroku, tempo medyny wyraźnie się zmienia. Jeśli chcesz zobaczyć szerszy obraz tego, jak ta południowa krawędź wpisuje się w stare miasto, pomocna będzie lektura przeglądu medyny.
Groby Saadytów
Odkryte na nowo przez Francuzów w 1917 roku, po tym jak wiek wcześniej celowo zamurował je sułtan Mulaj Isma’il — podobno nie chciał żadnej pamiątki po obalonej przez siebie dynastii Saadytów — groby to naprawdę niewielkie miejsce: dwie główne komory mauzoleum i ogród grobów pobocznych, oglądane z podniesionych pomostów, a nie zwiedzane bezpośrednio. Komnata Dwunastu Kolumn, z marmurem z Carrary i cedrowym sufitem, to powód, dla którego ludzie tu stoją w kolejce; wszystko inne to szybkie przejście.
Prawdziwym problemem logistycznym jest tu kolejka, nie samo miejsce. Ponieważ wejście to pojedyncze wąskie przejście z bocznej ulicy, a większość riadów i grup wycieczkowych kieruje się tu jako priorytet numer jeden, 30–45-minutowe kolejki w połowie poranka są powszechne w wysokim sezonie. Przybycie o 9:00 lub tuż po otwarciu, albo wizyta późnym popołudniem bliżej zamknięcia, znacząco to skraca. To jednoznacznie płatne miejsce — 70 MAD, nie za darmo — a opcje z ominięciem kolejki, takie jak ten bilet wstępu do Grobów Saadytów z aplikacją audioprzewodnika, są warte skromnej dopłaty w szczycie sezonu, tylko po to, by nie stać na słońcu.
To, na co warto zwrócić uwagę już w środku, sprowadza się głównie do zwolnienia kroku. Urok grobowców tkwi w szczegółach: rzeźbionych sztukateriach, geometrycznych mozaikach i tym, jak światło wpada przez otwory na marmur. Osoby, które pędzą prosto do głównej komnaty, robią zdjęcie i wychodzą, zapamiętują zwykle tłum; ci, którzy zostają potem w ogrodzie, zapamiętują cichy, niemal skryty zakątek miasta. Przewodnik po Grobowcach Saadytów omawia układ komnata po komnacie i warto przeczytać go dzień wcześniej, żeby wiedzieć, do którego wejścia zmierzać.
Jeśli wolisz, by kontekstu dostarczał człowiek, a nie ulotka, trasa łączona, taka jak spacer z przewodnikiem łączący grobowce, pałac Bahia i okoliczną medynę, zachowuje logiczną kolejność i oszczędza ci ustalania jej samodzielnie.
Pałac El Badi
Zbudowany przez sułtana Ahmada al-Mansura pod koniec XVI wieku i niemal całkowicie ogołocony z marmuru, złota i cennych materiałów przez Mulaja Isma’ila wiek później, by ozdobić jego własny pałac w Meknesie, El Badi jest dziś w zasadzie wspaniałą ruiną: rozległe zapadnięte ogrody z drzewami pomarańczowymi, wysokie mury z pisé i skala, która lepiej się fotografuje, niż „tłumaczy się” bez kontekstu. Bociany gnieżdżą się na blankach w sezonie, co jest naprawdę przyjemną niespodzianką, gdy zauważysz to po raz pierwszy, a ich ponadwymiarowe gniazda stały się niemal tak samo stałym elementem panoramy jak same mury. Pałac mieści też mały pawilon prezentujący odrestaurowany XII-wieczny minbar z Kutubijji, wart dodatkowych kilku minut.
Ponieważ tak mało z oryginalnej dekoracji przetrwało, El Badi nagradza odwiedzających, którzy przychodzą z pewną wiedzą tła, zamiast oczekiwać zdobień, jakie zobaczą później w Bahii. To także, przy wstępie za 70 MAD, mniej odwiedzany niż Pałac Bahia i przez to wyraźnie mniej zatłoczony — uczciwy kompromis, jeśli musisz wybrać między nimi przy napiętym harmonogramie. Pełny kontekst znajdziesz w przewodniku po Pałacu El Badi.
Praktyczna wskazówka dotycząca El Badi: zanim wejdziesz na cokolwiek, obejdź cały obwód. Mury obronne dają najlepsze wyobrażenie o tym, jak duży był pierwotny kompleks, a spojrzenie z góry na zagłębione ogrody wyjaśnia układ znacznie lepiej niż błądzenie po dziedzińcach na poziomie gruntu. Zabierz wodę i nakrycie głowy, bo cienia jest mało, oraz cierpliwość do nierównych nawierzchni, które nie służą cienkim sandałom. Im ciszej o danej porze, tym korzystniej działa pusta przestrzeń pałacu, co jest kolejnym powodem, by przyjść wcześnie rano lub późnym popołudniem, a nie w południe.
Mellah i Place des Ferblantiers
Na wschód od Kasbah, wąskie uliczki Mellah mieszczą najbardziej skoncentrowany targ przypraw w Marrakeszu, skupiony wokół Place des Ferblantiers — nazwanego od blacharzy (ferblantiers), którzy wciąż obrabiają latarnie i metaloplastykę w sklepach wokół placu. Stragany z przyprawami sprzedają tu szafran, mieszanki ras el hanout, olej arganowy i suszone owoce w cenach zwykle uczciwszych niż na bardziej nastawionych na turystów straganach blisko Jemaa el-Fna, częściowo dlatego, że więcej mieszkańców faktycznie robi tu zakupy do własnej kuchni, a nie na pamiątki do zabrania do domu.
Kilka synagog przetrwało w pobliżu, w tym wciąż czynna synagoga Lazama, choć wizyta wymaga wcześniejszego sprawdzenia godzin otwarcia, ponieważ nie są prowadzone jako atrakcje turystyczne, a od odwiedzających oczekuje się skromnego stroju bez względu na wyznanie.
Wycieczka z przewodnikiem po najważniejszych atrakcjach medyny, obejmująca suki i dzielnicę żydowską, to rozsądny sposób, by zobaczyć kontekst Mellah w jednym przejściu, jeśli łączysz to z pałacami tego samego poranka, ponieważ historyczne powiązania między tymi dwiema dzielnicami nie są oczywiste bez narracji.
Zakupy w tym miejscu wymagają innego podejścia niż w głównych suk. Najpierw się rozejrzyj, porównaj kilka straganów i kupuj to, czego naprawdę zamierzasz używać do gotowania. Jeśli chcesz zrozumieć, na co patrzysz, zanim zaczniesz się targować, przewodnik po przyprawach i suk oraz przewodnik po targowaniu się wyjaśniają etykietę, a uwagi o oleju arganowym pomagają odróżnić prawdziwy produkt od ozdobnej butelki. Latarnie od blacharzy to dobre prezenty, ale sprawdź, czy wyrób jest solidny i czy na pewno chcesz go nosić przez resztę dnia.
Pałac Bahia, o krok stąd
Pałac Bahia leży krótki spacer na północ od El Badi i zwykle zwiedza się go w ramach tej samej połowy dnia, choć jest opisany osobno w pełni, ponieważ jest najbardziej ruchliwym z trzech miejsc i tym, na który najbardziej warto zarezerwować wejście z wyprzedzeniem. Zobacz Riad Zitoun i dzielnicę Bahia po sam pałac Bahia i ulice wokół niego oraz dedykowany przewodnik po Pałacu Bahia po szczegóły zwiedzania.
Sensowna kolejność zwiedzania
Większość odwiedzających lepiej wypada, zaczynając od Grobów Saadytów dokładnie o otwarciu, ponieważ kolejka rośnie tylko przez poranek, a potem idąc kilka minut do Pałacu El Badi, gdy światło się już nagrzeje, a bociany są bardziej aktywne na blankach. Pałac Bahia i targ przypraw w Mellah dobrze sprawdzają się jako druga pętla wczesnym popołudniem, po przerwie na lunch, ponieważ żadne z tych miejsc nie jest klimatyzowane, a południowe słońce wewnątrz otwartych dziedzińców El Badi potrafi być naprawdę wyczerpujące latem.
Zrobienie wszystkich czterech przystanków — grobowce, pałac, Bahia i Mellah — wygodnie wypełnia poranek do wczesnego popołudnia, a nie pospieszną parę godzin, i próba dalszego skompresowania trasy zwykle oznacza obejrzenie wszystkiego truchtem, zamiast faktycznie to wchłonąć, co niweczy sens zwiedzania miejsc tak bogatych w szczegóły.
Zaplanuj porządną przerwę między poranną a popołudniową pętlą. Herbata miętowa na zacienionym tarasie zrobi więcej dla twojej przyjemności z drugiej części dnia niż jakikolwiek dodatkowy zabytek, a przewodnik po herbacie miętowej wyjaśnia, jak ją dobrze zamówić. Jeśli ta trasa jest częścią dłuższego pobytu, dwudniowy plan podróży pokazuje, gdzie te miejsca mieszczą się w szerszym planie.
W pobliżu
Kasbah i Mellah leżą tuż na południe od Jemaa el-Fna i głównych suków, krótki spacer od Riad Zitoun, mieszkalnej dzielnicy, która stanowi naturalny punkt wejścia do tej części medyny. Po ogrody po drugiej stronie miasta zobacz Majorelle i dzielnicę ogrodową. Po zwiedzeniu pałaców, przewodnik po muzeach Marrakeszu opisuje mniejsze kolekcje warte przystanku w pobliżu, w tym dom Tiskiwin blisko Bahii.
Dlaczego ta dzielnica sprzyja powolnemu zwiedzaniu
Wiele pierwszych wizyt w Marrakeszu to rozmyty obraz suków, straganów z jedzeniem i hałasu, a ta południowa dzielnica to miejsce, w którym miasto zmienia ton. Ulice są spokojniejsze, zabytki dają konkretny punkt zaczepienia, a historię łatwiej śledzić niż w labiryncie na północ od placu. Dobrze uzupełnia ogólne wskazówki z przewodnika dla osób odwiedzających miasto po raz pierwszy i stanowi naturalny punkt oparcia dla dnia, który poza tym nie ma żadnego planu.
Sprawdza się też przy różnych stylach podróżowania. Pary i osoby podróżujące samotnie mogą swobodnie przechodzić od jednego miejsca do drugiego, a rodziny mogą woleć podzielić trasę na krótsze wypady, o czym piszemy w przewodniku po Marrakeszu z dziećmi. Fotografowie z trudem znajdą coś lepszego niż połączenie jasnych murów obronnych, rzeźbionych bram i gniazdujących bocianów, zwłaszcza w łagodniejszym porannym świetle, a więcej o tym, jak to wykorzystać, znajdziesz w przewodniku fotograficznym.
Jak poruszać się po dzielnicy
Odległości między atrakcjami są niewielkie, ale ulice nie zawsze mają czytelne oznaczenia, a mapy w telefonie potrafią się gubić w wąskich uliczkach. Wybierz punkt orientacyjny, na przykład bramę lub mur pałacu, i kieruj się od jednego do drugiego, zamiast ślepo podążać za niebieską kropką. Jeśli ktoś obcy zaproponuje, że zaprowadzi cię do „zamkniętego” miejsca albo na „specjalną” trasę, potraktuj to ostrożnie; przewodnik po oszustwach wyjaśnia, jak najczęściej to wygląda, a uprzejma odmowa zawsze wystarczy. Na dłuższe odcinki z powrotem do riadu pomogą przewodnik po taksówkach i przewodnik po poruszaniu się po mieście, w których opisujemy dostępne możliwości.
To, czy zwiedzać dzielnicę samodzielnie, czy z przewodnikiem, jest prawdziwym wyborem. Samodzielne zwiedzanie daje swobodę w ustalaniu tempa; przewodnik opowie historie, których kamienie same nie opowiedzą. Porównanie zwiedzania z przewodnikiem i na własną rękę pomoże ci zdecydować, co bardziej ci odpowiada.
