Tizi n’Tichka to przełęcz górska na N9, głównej drodze łączącej Marrakesz z Ouarzazate i wszystkim za nim — Ait Ben Haddou, dolinami Dades i Todra oraz trasami na Saharę. Na wysokości 2260 m to najwyższa asfaltowa przełęcz drogowa w Maroku otwarta cały rok, i przez dekady miała reputację naprawdę przyprawiającej o gęsią skórkę: wąska, słabo zabezpieczona barierami, zatłoczona wolno jadącymi ciężarówkami na najbardziej stromych serpentynach.
Ta reputacja jest dziś nieaktualna w tym konkretnym sensie, że droga została znacząco poszerzona i wyremontowana, z lepszymi barierami zderzeniowymi i bardziej wybaczającą nawierzchnią niż miała jeszcze kilka lat temu. Nie jest nieaktualna w tym sensie, że to teraz jakoś szybka, swobodna jazda — to wciąż prawdziwe przekroczenie gór, a traktowanie jej inaczej jest sposobem, w jaki ludzie kończą pospieszając drogą, która nie nagradza pośpiechu.
| Gdzie | Na N9 między Marrakeszem a Ouarzazate, szczyt na 2260 m |
| Koszt | Bezpłatny przejazd; przydrożne stragany i spółdzielnie ustalają własne (często zawyżone) ceny |
| Ile czasu potrzeba | 2,5-3 godziny z Marrakeszu do szczytu; mniej więcej 4 godziny łącznie do Ouarzazate |
| Dojazd | Samodzielna jazda, grand taxi, lub jako część każdej wycieczki z przewodnikiem jadącej na południe |
| Najlepsza pora | Godziny dzienne, kwiecień-październik; sprawdź warunki zimą przed podróżą |
Realne czasy jazdy, nie liczby marketingowe
Warto powiedzieć to wprost, ponieważ wiele ofert wycieczek i starsze porady podróżnicze zaniżają to: nawet z ulepszoną nawierzchnią, przejazd z Marrakeszu do Ouarzazate przez Tizi n’Tichka zajmuje mniej więcej cztery godziny w normalnych warunkach, nie dwie i pół do trzech godzin, jakie czasem się reklamuje. Sama przełęcz, od skraju obrzeży Marrakeszu do szczytu, to prawdziwe 2,5 do 3-godzinne wznoszenie przez zacieśniające się serpentyny, niezależnie od tego, jak dobry jest asfalt — fizyka i geografia nie ustępują ze względu na remont drogi. Dodaj przystanki na zdjęcia, herbatę czy przydrożne przeglądanie, a pół dnia to realistyczny łączny czas na jednokierunkowy przejazd.
Wycieczka z przewodnikiem przez Tizi n’Tichka z wizytą przy oleju arganowym to rozsądny sposób na przejazd dla osoby pierwszy raz tu jadącej, ponieważ lokalny kierowca zna drogę, niezawodne punkty postoju i jak rozłożyć tempo jazdy, zamiast forsować przejazd na raz.
Jeśli zastanawiasz się, czy prowadzić samemu, czy oddać kierownicę komuś innemu, przewodnik po jeździe samochodem w Maroku omawia stronę praktyczną, a wycieczka z przewodnikiem czy samodzielna podróż uczciwie zestawia wady i zalety obu rozwiązań. W przypadku tej konkretnej drogi o wyborze decyduje zwykle to, jak znosisz serpentyny i wolno jadące ciężarówki, a nie pieniądze. Pewny siebie kierowca, który ma przed sobą cały dzień i nie narzuca sobie godziny przyjazdu, doceni przełęcz w swoim własnym tempie; kto woli patrzeć przez okno, zamiast wpatrywać się w zderzak przed sobą, lepiej zrobi, siadając z tyłu.
Kształt całego dnia ma takie samo znaczenie jak sama droga. Wczesny wyjazd daje podjazd w czystym porannym świetle, miejsce na spokojne postoje i zapas czasu na wypadek, gdyby kolumna za ciężarówką okazała się wolniejsza, niż się spodziewano. Późny wyjazd zamienia ten sam przejazd w wyścig z zmierzchem i właśnie to jest najczęstszy sposób, w jaki ludzie psują sobie jedną z najlepszych tras w kraju.
Co się zmieniło na drodze
Poważne prace remontowe i poszerzające w ostatnich latach usunęły część najgorszych wąskich gardeł przełęczy — odcinki, które kiedyś były efektywnie jednopasmowe, z ciężarówkami i autobusami zmuszonymi do negocjowania miejsca na wyprzedzanie, zostały poszerzone, a pokrycie barierami na najbardziej stromych spadkach jest znacznie lepsze niż było. Efekt netto to naprawdę bezpieczniejsza jazda, z mniejszą liczbą przejmujących wyprzedzeń ciężarówek, niż sugeruje starsza reputacja drogi. Wciąż jest to droga górska z ciasnymi zakrętami, sporadycznym gruzem po osunięciach i, zimą, prawdziwą możliwością śniegu i lodu blisko szczytu — to nie droga do niedoceniania, niezależnie od tego, jak dobra stała się nawierzchnia.
Przydrożne przystanki i kwestia oleju arganowego
Tizi n’Tichka jest obstawiona przydrożnymi straganami sprzedającymi geody, skamieliny, dywany i, najbardziej uporczywie, olej arganowy — i warto wiedzieć, że wiele z nich to przystanki na prowizję, gdzie kierowcy i przewodnicy dostają udział za przyprowadzenie grup wycieczkowych, a nie prawdziwe spółdzielnie kobiece produkujące argan. To nie czyni każdego przystanku oszustwem: niektóre są legalne, a dobry przewodnik będzie znał różnicę i może skierować cię do prawdziwej spółdzielni zamiast turystycznego salonu z zawyżonymi cenami. Jeśli olej arganowy konkretnie cię interesuje, warto poczytać, jak rozpoznać prawdziwy produkt, zanim kupisz gdziekolwiek na tej trasie, przy drodze czy nie.
Punkty widokowe wzdłuż wznoszenia, zwłaszcza w górnych odcinkach serpentyn, oferują naprawdę wartościowe przystanki na zdjęcia z pasmami Atlasu rozciągającymi się we wszystkich kierunkach — te nic nie kosztują i warto zaplanować na nie czas, osobno od komercyjnych straganów. Przewodnik po rozpoznawaniu prawdziwego oleju arganowego warto przeczytać przed wyjazdem, jeśli planujesz kupować gdziekolwiek na tej trasie, przy drodze czy nie, ponieważ produkt zafałszowany tańszym olejem słonecznikowym lub innym roślinnym jest wystarczająco powszechny, by złapać każdego, kto kupuje wyłącznie na podstawie ceny.
Przydatna zasada przy każdym przydrożnym straganie: zanim się zatrzymasz, zdecyduj, czy w ogóle coś chcesz kupić i co dokładnie, i miej w sobie spokojną gotowość, by powiedzieć „nie” i wrócić do samochodu. Ceny rzadko są stałe, więc te same zasady targowania się, które sprawdzają się w medynie, obowiązują i tutaj, a przewodnik po oszustwach warto przejrzeć, jeśli nie byłeś jeszcze w Maroku. Nic z tego nie musi przybierać formy konfrontacji; zwykle wystarczy uprzejma odmowa i uśmiech.
Wioski berberyjskie wzdłuż trasy
N9 przechodzi przez sznur małych wiosek berberyjskich po obu stronach szczytu, zbudowanych z tej samej ziemi i kamienia co otaczające wzgórza, z tarasowymi polami wszędzie tam, gdzie zbocze pozwala na uprawę. Większość łatwo przeoczyć w pędzie, ale warto na nie wolniej zerknąć, jeśli masz czas: domy o płaskich dachach piętrzące się na zboczu, meczety oznaczone prostymi kwadratowymi minaretami zamiast czegokolwiek ozdobnego, i, w dni targowe w większych wioskach, prawdziwy lokalny souq zamiast takiego skierowanego do przejeżdżających turystów. Zatrzymanie się w jednej z tych wiosek na herbatę, zamiast tylko przy komercyjnych straganach przydrożnych, to bardziej uczciwy sposób, by wprowadzić pieniądze bezpośrednio do lokalnej gospodarki wzdłuż trasy.
Jeśli przyciąga cię życie wiejskie, przewodnik po wizytach w wioskach berberyjskich wyjaśnia, jak być dobrym gościem — od pytania o zgodę przed fotografowaniem ludzi po wybór rodzinnego miejsca na herbatę. Ta sama uprzejmość obowiązuje na przełęczy: kilka słów powitania i odrobina cierpliwości bardzo pomagają, a spotkasz się niemal zawsze z większą serdecznością, niż sugerują komercyjne stragany.
Łączenie przełęczy z przystankiem w Telouet
Oznaczony zjazd w połowie N9 prowadzi do Telouet, górskiej kasby rodziny Glaoui, wartościowy objazd dla tych z dodatkową godziną i zainteresowaniem historią regionu, zamiast prostego przejazdu Marrakesz-Ouarzazate. Jednodniowa wycieczka łącząca kasby UNESCO i zieloną dolinę Telouet buduje to bez wymagania od ciebie samodzielnej nawigacji objazdu.
Uwagi praktyczne
Stacje benzynowe istnieją wzdłuż trasy, ale są rozmieszczone szerzej niż na głównych autostradach Maroka, więc rozsądnie jest zatankować w Marrakeszu lub w jednej z większych wiosek po drodze, zamiast liczyć na znalezienie jednej dokładnie wtedy, gdy potrzeba. Zasięg komórkowy jest niestabilny przez najwyższe odcinki. Jeśli prowadzisz sam, sprawdź warunki pogodowe przed wyjazdem między listopadem a marcem, gdy śnieg na szczycie może spowolnić lub okazjonalnie zamknąć przełęcz; lokalne wiadomości i personel hotelu w Marrakeszu to niezawodne źródła o obecnych warunkach.
Ubierz się na góry, a nie na miasto, które opuściłeś tego ranka. Warstwy to rozsądne rozwiązanie, ponieważ warunki na szczycie mogą wyraźnie różnić się od tych na równinie, a przewodnik o tym, co zabrać do ubrania i przewodnik po zimie pomogą ci spakować się odpowiednio do pory roku. Jeśli podróżujesz z dziećmi, te same cztery godziny, które dorosłym wydają się do zniesienia, na tylnym siedzeniu mogą ciągnąć się w nieskończoność, więc zaplanuj kilka porządnych przerw i zajrzyj do przewodnika po atrakcjach dla rodzin, by znaleźć pomysły na lżejszy przebieg dnia. Choroba lokomocyjna na serpentynach zdarza się na tyle często, że warto się na nią przygotować.
Jeśli wolisz w ogóle nie prowadzić, przewodnik po pociągach i autobusach w Maroku wyjaśnia, jakie są opcje transportu publicznego, a najlepsze wycieczki jednodniowe z Marrakeszu pokazują tę trasę na tle alternatyw. Jako dłuższą lekturę o tym, dlaczego południe wynagradza wysiłek, polecamy wpis na blogu czego nikt nie mówi o Saharze.
Krótka historia drogi
Obecny przebieg N9 przez Tizi n’Tichka pochodzi z okresu francuskiego protektoratu, zbudowany w latach 20. XX wieku, by otworzyć niezawodną trasę samochodową między Marrakeszem a południem, zastępując starsze szlaki mułów i karawan, które przez wieki przekraczały pasmo dalej na zachód, bliżej Telouet. Przed istnieniem tej drogi, przekroczenie Wysokiego Atlasu, by dotrzeć do Ouarzazate i przedsaharyjskich miast handlowych, było kilkudniowym przedsięwzięciem pieszo lub zwierzętami jucznymi, warto o tym pamiętać, gdy nowoczesna czterogodzinna jazda zaczyna wydawać się powolna: to ułamek tego, czego wymagał ten sam przejazd przez większość historii.
Przełęcz była etapami remontowana i poszerzana od tego czasu, ostatnio jako część szerszego wysiłku, by poprawić bezpieczeństwo i czasy podróży na górskich autostradach Maroka, redukując to, co kiedyś było naprawdę ryzykownym przejazdem, do wykonalnej, choć wciąż wymagającej, jazdy jednodniowej.
Powrót przez przełęcz
Powrotny przejazd, Ouarzazate do Marrakeszu, podąża tą samą drogą i zajmuje w przybliżeniu ten sam czas, choć wielu podróżnych uznaje zjazd na równinę Marrakeszu w świetle późnego popołudnia za szczególnie uderzający po kilku dniach w bardziej suchych, surowych krajobrazach dalej na południu. Jeśli jesteś na kilkudniowej pętli południowej, zaplanuj te same cztery godziny na odcinek powrotny co na wyjazdowy — nie ma skrótu w drodze powrotnej, a przybycie do ruchu Marrakeszu wczesnym wieczorem zamiast po zmroku jest generalnie wygodniejszym wyborem.
Jak zmienia się krajobraz w miarę wspinaczki
Urok Tizi n’Tichka tkwi w przejściach między kolejnymi odsłonami krajobrazu. Zostawiasz za sobą równinę wokół Marrakeszu, droga zaczyna się zwężać, a roślinność rzednie, gdy zbocza zmieniają się w nagą, wyszlifowaną przez wiatr skałę. Zmieniają się też barwy: czerwienie, ochry i szarości zastępują zieleń niższych dolin, a gdy już przejedziesz przez przełęcz, przedsaharyjskie południe zapowiada się wioskami w kolorze ziemi i wyschniętymi korytami rzek. Ponieważ widoki zmieniają się tak stopniowo, pasażerowie często dopiero na szczycie zdają sobie sprawę, jak daleko krajobraz odszedł od tego, który widzieli na początku.
Dlatego właśnie przełęcz tak dobrze łączy się z szerszym regionem Wysokiego Atlasu. Jeśli bardziej niż cel podróży na drugim końcu przyciągają Cię same góry, przewodnik po jednodniowej wycieczce w Atlas i przewodnik po Imlil pokazują inne sposoby wejścia w to samo pasmo – pieszo, a nie przez przednią szybę.
Dokąd prowadzi przełęcz
Przejazd przez Tizi n’Tichka rzadko jest celem samym w sobie; to droga do czegoś innego. Najpopularniejszym kierunkiem jest Ait Ben Haddou, a przewodnik po Ait Ben Haddou wyjaśnia, co warto zobaczyć na miejscu. Wielu podróżnych łączy je z Ouarzazate, opisanym w przewodniku po jednodniowej wycieczce do Ouarzazate, a niektórzy wybierają całodzienną wycieczkę obejmującą słynną kasbę i studia filmowe, aby kwestię prowadzenia samochodu mieć z głowy.
Za Ouarzazate droga prowadzi dalej do Skoura, doliny Draa, doliny Dades i dalej do Merzougi oraz wydm. Jeśli przełęcz jest pierwszym etapem dłuższej podróży, przewodnik z Marrakeszu do Merzougi i południowa trasa objazdowa pokazują, jak złożyć te elementy w całość, a plan Sahara w trzy dni to wersja krótsza. Dla spokojniejszej opcji dwudniowy plan podróży po Atlasie pozwala zostać w górach bez długiej drogi na południe.
